دینگ لند

فوکو و انقلاب ایران؛ جنسیت و فریبند گی های اسلام گرایی، نوشته ژانت آفاری و کوین اندرسن، دیدگاه میشل فوکو (۱۹۸۴-۱۹۲۶)، فیلسوف نام بردار فرانسوی را درباره انقلاب سال پنجاه و هفت خورشیدی ایران بررسی انتقادی می کند.
میشل فوکو، از نظریه پردازان پست مدرنیسم، در گرماگرم انقلاب ایران دو بار به این کشور سفر کرد؛ یک بار در نیمه ماه سپتامبر سال ۱۹۷۸ یک هفته پس از رویداد خونین هفده شهریور سال ۱۳۵۷ خورشیدی به مدت ده روز راهی تهران و قم شد و در قم با روحانیانی چون آیت الله کاظم شریعتمداری دیدار کرد و بار دیگر در همان سال از نهم تا پانزدهم نوامبر را در تهران گذراند و با انقلابیون داخل کشور به گفت وگو ایستاد.

آشنایی فوکو با ایران

در سال ۱۹۷۸ روزنامه پرآوازه ایتالیا، کوریر دلا سرا (Couriere della sera) از فوکو خواست تا به طور منظم مقالاتی برای این روزنامه بنویسد. فوکو هم جمعی از روشن فکران فرانسه از جمله معشوق اش تی یری ولتزل (Thierry Voeltzel) و آلن فینکلکروت (Alain Finkeilkraut) و دیگران را گردآورد. از آن ها خواست تا هر یک فراتر از کنج کاوی های ژورنالیستی- درباره رویدادهای جاری مهم جهان بنویسند و رشته ای از یادداشت های روشن فکرانه و متأملانه درباره رخدادهای سرنوشت ساز دوران در روزنامه نشر دهند.

از این میان تنها خود فوکو با نوشته هایش درباره ایران و فینکلکروت درباره «امریکای کارتر» به این عهد عمل کردند. فوکو مقالات مربوط به ایران را در کوریر دلا سرا و مجله معتبر فرانسوی نوول ابسرواتور (Le Nouvel Observateur) منتشر کرد.

دیدارهای فوکو با آیت الله خمینی

جدا از این، میشل فوکو از سال های آغازین دهه هفتاد میلادی، با رهبران جنبش های ضدرژیم شاه در خارج از کشور ارتباط بر قرار کرد و از طریق آن ها با سرگذشت انقلاب ایران آشنا شد.

طی اقامت آیت الله خمینی در فرانسه، میشل فوکو به همراه یاران آن زمان آیت الله خمینی مانند ابوالحسن بنی صدر و احمد سلامتیان بارها به دیدار آیت الله خمینی در دهکده نوفل لوشاتو رفت و زیر درخت سیب با وی به گفت وشنفت نشست.

میشل فوکو درباره هیچ کشور یا رویدادی خارجی به اندازه ایران و انقلاب آن ننوشته است؛ در حالی که در همان سال ها رویدادهای انقلابی دیگری در امریکای لاتین یا شمال افریقا در جریان بوده است.

شور فیلسوفانه برای سیاست معنوی

نوشته های فوکو درباره انقلاب ایران که بر مشاهدات شخصی و دیدارهایش با رهبران انقلاب استوار است، گزارشی ناب نیست؛ بل که شور و شیدایی یک فیلسوف پست مدرن را به رویداد انقلاب در کشوری جهان سومی بازمی تاباند.

میشل فوکو که ناقد رادیکال تجدد و ساختارهای درهم تنیده قدرت آن بود، در انقلاب ایران امکان مقاومتی معنوی در برابر تجدد می دید که سرشتی متفاوت با انقلاب های چپ در جهان دارد و می تواند سراسر نظام مدرن و گفتار (Discourse) ها ی برآمده از آن و حاکم بر آن را درهم شکند و از آن فراگذرد و سرانجام «سیاستی معنوی» یا «سیاست معنویت» را در مقام بدیلی برای سیاست سکولار غربی پیش نهد.

فوکو آماج حملات انتقادی

در آن دوران، نه تنها بیشتر روشن فکران غیرمذهبی ایرانی با جریان انقلاب همدلی و همراهی می کردند، که حتا در فرانسه نیز فوکو خیل عظیمی از موافقان انقلاب را پشت سر خود داشت و تنها اندکی از روشن فکران چپ ایرانی یا فرانسوی (مانند ماکسیم رودنسون، تاریخ نگار برجسته اسلام) بودند که از رویکرد مذهبی انقلاب ایران ابراز نگرانی می کردند؛ همان ویژگی که فوکو نقطه مثبت انقلاب می دانست.

درست یک ماه پس از انقلاب، تردیدها درباره معنویت نظام نوپا و ستیز آن با اشکال پیشین قدرت آغاز شد؛ با به قدرت رسیدن روحانیان، تثبیت رهبری آیت الله خمینی و موج اعدام های خارج از رویه قضایی و سرکوب نیروهای سیاسی غیرمذهبی، ورق دیدگاهِ روشن فکران فرانسوی برگشت و میشل فوکو، در صدر آن ها، آماج نقدهای تیز قرار گرفت.

دیدیه اریبون، عضو تحریریه مجله نوول ابسرواتور و دوست فوکو و زندگی نامه نویس اش، تصریح کرده است نقدهایی که بر «خطا»ی فوکو درباره انقلاب ایران می شد و طعنه هایی که روشن فکران بر او می زدند بر افسردگی او می افزود و فوکو جز در یکی دو مورد به هیچ یک از نقدها پاسخ ننوشت و از آن پس دیگر به ندرت درباره موضوعی در زمینه سیاست و ژورنالیسم سخن گفت.

نگاه فوکویی به انقلاب ایران

ژانت آفاری، استادیار تاریخ و مطالعات زنان در دانشگاه پاردیو (Purdue) و کوین اندرسن استادیار علوم سیاسی و جامعه شناسی در همان دانشگاه، در امریکا، در کتاب فوکو و انقلاب ایران تنها بر «خطا» بودن دریافت ها و پیش بینی های میشل فوکو از انقلاب ایران تأکید نمی کنند؛ چراکه، پیشتر، تقریباً همه زندگی نامه نویسان فرانسوی و انگلیسی فوکو آرای وی درباره انقلاب ایران را «نادرست» دانسته بودند.

نویسندگان این کتاب، در عوض، کوشیده اند تا پیوند دیدگاه فوکو درباره انقلاب ایران را با سراسر نظام فکری و فلسفه پست مدرن وی نشان دهند و استدلال کنند که نظریه فوکو درباره انقلاب ایران فراورده فلسفه او درباره قدرت، گفتار، انضباط و مجازات و روابط جنسی است و صرفاً لغزشی در اظهارنظر سیاسی یک فیلسوف نمی تواند به شمار رود.

دیدگاه آنان در برابر نظر فوکوشناسانی می ایستد که به ویژه در جهان انگلیسی زبان به نوشته های فوکو در زمینه انقلاب ایران اعتنای چندانی نکرده اند و حتا ترجمه این بخش از نوشته های او را نیز پراهمیت ندانسته اند.

از این روست که نویسندگان کتاب فوکو و انقلاب ایران، در پیوست کتاب برای نخستین بار همه یادداشت های فوکو را درباره انقلاب ایران به انگلیسی ترجمه کرده و آورده اند؛ زیرا این نوشته ها را بخشی از فلسفه این فیلسوف ارزیابی نموده اند.

شیفتگی معنادار فوکو به شهادت و مهدویت

خانم آفاری و آقای اندرسن در این کتاب با ترسیم مسیر زندگی میشل فوکو و به ویژه تأملات اش بر روی تاریخ روابط جنسی نشان داده اند که چگونه او به مطالعه درباره الاهیات مسیحی روی آورد و برای نشان دادن تقابل میان نظام روابط جنسی در دوران مدرن و دوران پیشامدرن، مجذوب مقولاتی خاص در اندیشه مسیحی دوران قرون وسطا شد.

برخورد با انقلاب ایران، میشل فوکو را به مطالعه در زمینه تشیع برانگیخت و آن چه برای وی حیرت انگیز بود اولاً وجود همانندی ها در الاهیات مسیحی و الاهیات شیعی و ثانیاً امکانات نهفته در الاهیات شیعی برای شکستن و برگذشتن از چارچوب گفتارهای مدرن بود.

نویسندگان کتاب استدلال می کنند شیفتگی فوکو به مقولاتی مانند سوگ واری، مهدویت و شهادت در تشیع برخاسته از تأملات وی در زمینه روابط جنسی در دوران مدرن و پیش از آن و نیز اندیشه های او درباره ساختار و گفتار قدرت بود.

شهادت چونان ویرانگر مرزهای مدرن

نویسندگان کوشیده اند ردپای اندیشه های مارتین ها یدگر و فردریش نیچه دو فیلسوف آلمانی را بر مرگ اندیشی فوکو بازیابند و نشان دهند که فوکو چگونه دل مشغول پرسش از «اصالت» بود و «موقعیت اصیل» را لحظه مخاطره آمیز چالش با مرگ می دانست.

فوکو که سخت آموخته بینش های نویسندگانی مانند مارکی دوساد و ژرژ باتای بود، مرگ و درد را زمینه بنیادی آفرینش انسانی و خلاقیت هنری و فکری می دانست و اصالت زندگی را بر پس زمینه ای از زجر و مرگ تعریف می کرد.

فوکو که خود به گفته زندگی نامه نویسان اش چندبار به استقبال خودکشی یا تجربه های سادومازوخیستی رفته و یک بار نیز در جریان تصادف ماشین، مرگ را پیشاروی خود دیده بود، در شهادت طلبی شیعیان اصالتی را می دید که لازمه زندگی خلاق است و نیرویی ویران گر برای درهم شکستن مرز و بند گفتارها و ساختارهای مدرن به شمار می رود.

فوکو علیه فوکو

به این ترتیب، کتاب فوکو و انقلاب ایران، از نقد دیدگاهِ فوکو درباره انقلاب ایران فراتر می رود و با برقراری پیوند میان فلسفه فوکو و اظهارنظرش درباره انقلاب ایران، سراسر فلسفه او را می سنجد.

اما نویسندگان این کتاب، نمی خواهند نادرستی برخی مدعیات اصلی فلسفه فوکو را تنها از راه ناکامی اش در تحلیل واقع بینانه انقلاب ایران اثبات کنند؛ بل که یکی از مهم ترین دستاوردهای کتاب فوکو و انقلاب ایران، تهافت یا اوراق کردن (deconstruction) فلسفه فوکو است از راه نشان دادن ناسازگاری بسیاری از عناصر فکری اش با برخی عناصر دیگر.

شرق و غرب فوکو

به ویژه درباره دیدگاه فوکو درباره انقلاب ایران، نویسندگان کتاب، شرح می دهند که چگونه داوری های او در تقابل با اصول راهنمای فکری اش قرار دارد. برای نمونه، ژانت آفاری و کوین اندرسون بازنموده اند که دیدگاه فوکو درباره روابط جنسی، نظم چیزها، انضباط و مجازات، دیوانگی و زندان در دوران پیشامدرن و پسامدرن بر الگوی دوگانه شرق / غرب استوار است و فوکو ایستاده بر پیش فرض های بنیادی مکتب شرق شناسی، مرزی روشن و برجسته میان شرق و غرب می کشد و هرچه را به شرق تعلق دارد نیک و پسندیده می گیرد و هرچه را به غرب وابسته است فراورده نظام قدرت، سرکوب گر و منفی ارزیابی می کند؛ در حالی که خود فوکو در تبارشناسی و باستان شناسی ویژه اش همواره بر گسست ها، تمایزها، تفاوت ها و یگانگی ها در تاریخ اصرار می ورزد و با ساختن هرگونه «روایت بزرگ» در تاریخ و فلسفه می ستیزد.

نویسندگان کتاب وامی نمایند که چگونه خود فوکو گسست های تاریخی را در نظر نمی گیرد و تمایزها، تفاوت ها و یگانگی های هر پدیده چشم می پوشد و «روایتی بزرگ» از «غرب» و «شرق»ی می سازد که هیچ بهره از واقعیت ندارد.

ستیزه فوکو با پدیده مبهم و پیچیده ای مانند «تجدد» در مقام فراورده غرب و ستایش اش از پدیده ای مانند انقلاب ایران، به مثابه فراورده ای «شرقی» و ضد تجدد، بر این سیاق تکیه دارد. بیهوده نبود که کسی مانند ادوارد سعید ناقد نام دار منظومه فکری «شرق شناسی» درباره انقلاب ایران، دیدگاهی مخالف فوکو را برگزید، با آن که در نقدش از شرق شناسی سخت وام دار فلسفه فوکو بود.

فوکو، فیلسوفی مجذوب انقلاب ایران

نویسندگان کتاب فوکو و انقلاب ایران، استدلال می کنند که چگونه فوکو در اندیشیدن به مسأله جنسیت و آزادی جنسی زنان ایستاری مخالف فمنیست های دوران خود داشت و به همین سبب نقدهای فمینیستی دوران خود را بر انقلاب ایران برنمی تابید و در پاسخ به آتوسا ح، خانم فمنیست ایرانی مقیم پاریس (احتمالاً نام مستعار) برآشفت و در خور یک فیلسوف ننوشت.

فوکو و انقلاب ایران، تنها به تأثیر فلسفه میشل فوکو بر طرز اندیشیدن اش درباره انقلاب ایران اشاره نمی کند، بل که شرح می دهد که تأملات او در دهه پایانی عمرش سخت زیر تأثیر رویداد انقلاب ایران بوده است.

کتاب فوکو و انقلاب ایران، با آن که می کوشد روایتی دقیق و وفادار به فلسفه فوکو را پیش گذارد، ساده و روشن نوشته شده و آگاهی های سودمند و باریک بینانه ای از انقلاب ایران و پس زمینه های تاریخی آن به دست داده است.

با خواندن این کتاب، خواننده گرچه از مقوله های مهمی در فلسفه میشل فوکو، الاهیات مسیحی، الاهیات شیعی و تاریخ ایران آگاه می شود، برای فهم آن ها به هیچ اطلاعات پیشینی نیاز ندارد. این کتاب از مهم ترین آثار فوکوشناختی در سال های اخیر به شمار می رود که خواننده را به فهم بهتر انقلاب ایران نیز یاری می رساند.

مشخصات کتاب به زبان اصلی:
Janet Afary and Kevin B. Anderson; Foucault and the Iranian Revolution, Gender and the seductions of Islamism; University of Chicago Press, 2005

منبع: بی.بی.سی
گردآوری:دینگ لند

لینک کوتاه:https://1sl.ir/qUJeb

فوکو، فیلسوفی مجذوب انقلاب ایران :: مهدی خلجی